Ik leer het werk van Deeyah Khan kennen, omdat ik geïntrigeerd werd door haar TED-talk met de titel: ‘Wat we niet weten over Europa’s moslimkinderen?’
Deeyah maakte twee documentaires, de eerste over eerwraak en de tweede over haar ontmoetingen met ex-jihadi’s. Ze groeide op in Noorwegen en vertelt in haar TED-talk hoe het is om als jongere klem te zitten tussen je gemeenschap en je land. En laat ons daarmee de afwijzing en de isolatie zien die veel moslimkinderen ervaren als ze opgroeien in het Westen.
Opgroeien in Noorwegen
Deeyah Khan: “Ik zag natuurlijk dat mijn leeftijdsgenoten niet leefden met zo’n zware discipline, maar ik had wel respect voor mijn ouders. Muziek en kunst waren belangrijk bij ons thuis en het gaf me een eigen plek in de voor mij verwarrende buitenwereld. In die tijd waren er nog maar weinig buitenlandse immigranten in Noorwegen. Ik werd op straat uitgemaakt voor ‘paki’ en ‘zwarte heks’ en op school was ik alleen maar vrienden met andere buitenbeentjes. De muziekleraar die mijn vader voor me had uitgezocht, was een bekende Khyal-zanger. Door onze optredens op televisie werd ik tegen wil en dank een uithangbord van de multiculturele samenleving.
Dit zorgde voor een verscheurd gevoel, want door mijn optredens kreeg ik ook te maken met een onverwachte vorm van vijandigheid, die kwam vanuit de gemeenschap van mijn ouders. Een harde kern van fundamentalisten zag zingen en werken als aanval op wat ik ‘de doctrine van de vier muren’ noem. Ze probeerden mijn vader en opa erop aan te spreken, en toen dat niet werkte richtte ze hun agressie op mij. Dit bereikte een climax toen ik tijdens een concert een bijtende stof in mijn gezicht gespoten kreeg.
Vluchten naar Londen
Ik was bang dat als dit gedrag van mijn eigen gemeenschap naar buiten kwam, de discriminatie tegen hen zou toenemen. En dus hield ik mijn mond. Het werd steeds duidelijker dat mijn ouders mij niet konden beschermen – mijn anders zo vastberaden vader was gebroken – en dus besloten we dat ik het land zou verlaten.
Het werd Londen. Het voelde als een verse start, een stap richting volwassenheid, een kans om onopvallend op te gaan in de menigte, een manier om de stress van het leven in Noorwegen van me af te gooien. Lopend door de levendige en chaotische straten van Londen kon ik mezelf en mijn verleden even uitzetten. Ik was alleen zonder verantwoordelijkheden en zorgen. Er was geld van mijn optredens en platen in Noorwegen en ik leerde veel; elke vriendelijke actie en elke vertrouwensbreuk bracht me verder. Ik leerde wat voor mij de goede plekken waren om te zijn en ik leerde over vertrouwen en niet vertrouwen.
Mentaal en emotioneel uitgeput
Ik ging uiteindelijk ook weer optreden, maar al snel bleek dat de fundamentalisten me niet in de steek hadden gelaten. De hoeveelheid anonieme telefoontjes, giftige e-mails en mondelinge bedreigingen was schrikwekkend; in sommige werd beschreven hoe ze me dood zouden maken. Het maakte me heel erg boos; opnieuw probeerden deze mannen mijn stem te stelen.
Weer moest ik op de vlucht. Ditmaal naar de stad Atlanta in de Verenigde Staten. Ik was mentaal en emotioneel compleet uitgeput en had twee jaar nodig om te herstellen. Het liefst zat ik op de bank en keek televisie of staarde uit het raam. Zelfs het vinden van werk hielp niet. Ik voelde me nog steeds gedesoriënteerd en geïsoleerd en leefde als een robot. Uiteindelijk was deze totale ineenstorting de eerste stap die nodig was om mezelf weer opnieuw op te bouwen. Ik vond een nieuw doel en daarmee mijn eigen stem.
Deeyah Khan is maker van twee confronterende documentaires:
Banaz: A Love Story – in 2013 bekroond met een Emmy Award – is een reconstructie van eerwraak op een Brits-Koerdisch meisje in Engeland, verteld door rechercheur Caroline Goode en haar team dat zich vastbijt in deze zaak.
Jihad: A British Story is gebaseerd op de ontmoetingen die Deeyah had met enkele grondleggers van de Britse jihad. Het is een film geworden die wil laten zien waarom jongeren zich aansluiten bij gewelddadige bewegingen als ISIS en zoekt naar manieren om dit te voorkomen.
Een creatieve wereld die geen grenzen kent
Deeyah Khan: “Muziek en kunst bleken uiteindelijk de enige constante elementen in mijn leven, dat tot dan toe in het teken stond van vluchten en verbannen zijn. Mijn kunst is mijn echte ‘thuis’ en ook een paspoort om nog onontdekte gebieden te betreden. Ik voel me een burger van de wereldgemeenschap van kunstenaars, een creatieve wereld die geen grenzen kent.
Ik zag opeens heel helder hoe het werkt: de verwarring in het Westen over hoe je respect kunt tonen in deze nieuwe multiculturele wereld, had geleid tot het zoeken naar erkenning van de zogenaamde leiders van die nieuwe gemeenschappen. Helaas bleken dat ook degenen die openlijk pleitten voor de onderdrukking (en zelfs het doden) van vrouwen. Waardoor de stemmen die eigenlijk gehoord zouden moeten worden – die van mijn vrienden, mijn fans en mijn leeftijdsgenoten – niet aan bod kwamen.
Activist en kunstenaar
Uit een tunnel van boosheid en een gebrek aan zelfvertrouwen, kwam een stem tevoorschijn. Een stem die begraven was geweest onder groot verdriet. Ik hervond mezelf als activist en kunstenaar. Vastberaden om op te komen voor jonge mensen en vrouwen met een migratie-achtergrond.
Tijdens mijn zoektocht naar wat ‘eer’ betekent – het begrip dat aan de basis leek te liggen van zoveel verschrikkelijke ervaringen die ik om me heen hoorde en zelf had meegemaakt – besloot ik een documentaire te maken. Ik was obsessief en toegewijd én had een breed netwerk. Oorspronkelijk zou het een educatieve film worden, maar toen hoorde ik het verhaal van Banaz Mahmod.
Banaz was een vrouw van begin twintig, die al heel jong in een huwelijk gedwongen was door haar familie. Ze ontvluchtte dit huwelijk na jaren seksueel en geestelijk misbruik en keerde terug naar haar familie. Ze kreeg een serieuze relatie met iemand die ze zelf had uitgekozen. En voor deze, in de ogen van haar familie, daad van ongehoorzaamheid werd ze mishandeld, verkracht en vermoord. Door haar eigen vader, oom, neven en een groep ‘vrienden’ van de familie.
Deeyah Khan en Caroline Goode
Van horror tot love story
Ik ontmoette Caroline Goode, hoofdinspecteur bij de New Scotland Yard – het hoofdbureau van de politie van Londen. Ik vroeg haar of ze mee wilde werken aan mijn documentaire. Ze kwam zeer professioneel over, met een gereserveerde uitstraling, maar ik kon zien dat deze zaak haar op de een of andere manier diep had geraakt. Aan het eind van ons gesprek, werd duidelijk waarom. “Ik hou van deze vrouwen”, zei Caroline tegen me. En zo werd Banaz van een ‘horror story’ een ‘love story’.
Goode en haar team werden gegrepen door de zaak en stopten niet voordat alle schuldigen voor de rechter waren gebracht en hun straf hadden gekregen. Voor Goode was het belangrijk dat Banaz op deze manier alsnog de liefde en zorg kreeg die ze verdiende en die haar eigen familie haar had onthouden. De documentaire doet niet geheimzinnig over al het geweld, dat was bij Banaz al te vaak onder het tapijt geveegd. Caroline gaf het verhaal een hart, Banaz zelf gaf het een ziel.
Banaz was sterke en vastberaden vrouw, die de pech had geboren te worden in een gemeenschap die van vrouwen vraagt dat ze het script volgen dat hun vaders en andere mannen hun voorschrijven. Een script waarin het normaal is dat je moet sterven als je niet aan die verwachtingen voldoet. De politie heeft helaas het leven van Banaz niet kunnen redden. Maar haar zaak heeft er wel voor gezorgd dat de procedures in het geval van geweld tegen vrouwen zijn aangescherpt.”
Ontmoetingen met ex-jihadi’s
Gesterkt door het succes van Banaz: A Love Story durfde Deeyah met haar tweede documentaire toe te geven aan wat ze noemt “mijn persoonlijke en obsessieve nieuwsgierigheid”. In de week voordat haar documentaire Jihad: A British Story op televisie komt, vertelt ze over ‘the making of’ in de Britse krant The Independent:
“Wat veel mensen zich niet realiseren is dat deze beweging niet nieuw is. Hij is al drie decennia oud. De trend om moslims uit Europa te gebruiken (Engeland, Denemarken en België), begon al midden jaren tachtig en sindsdien is er het ene conflict na het andere. We zien het nu pas omdat ISIS op een publieke wijze zo ongelofelijk kwaadaardig is en hun camera’s altijd draaien.
Strijders blijken geen monsters
De voormalig jihadi’s die ik zelf voor mijn camera kreeg, bleken in dezelfde strijd verwikkeld als die ik zelf al jaren voerde. Alleen dan om hele andere redenen. De mannen die ik interviewde sloten zich aan bij de jihad om te strijden tegen onrecht. Maar gaandeweg kwamen ze er achter dat het niet ging om het lijden van de moslims, maar om lokale politiek en macht. Ik leerde van hen dat ik moest doen wat ik tot dan toe niet had gedurfd. Gewoon mezelf zijn en niet meer zwijgen omdat dat van je wordt verwacht. Ervoor zorgen dat je werkt aan de oplossing van de problemen in plaats van ze door je stilte te laten voortbestaan.
De jonge strijders van toen bleken van binnen geen monsters – ze werden uiteindelijk monsters door de situatie waarin ze terecht kwamen – en dat betekent dat er nog hoop is. Het gaat om menselijke basisgevoelens. Ik voel me niet thuis in mijn eigen familie. Ik weet niet wat mijn plek is in deze wereld. Wat wil ik eigenlijk met mijn leven? Waarom ben ik hier? Hoe kan ik de wereld beter maken? De jihadi’s kozen voor het super-macho antwoord, dat met wapens is doordrenkt en in hun ogen über-mannelijk is. Maar inmiddels zien ze zelf ook dat er veel meer opties zijn dan dat. En zij brengen deze nieuwe waarheid nu ook naar de jongeren die dreigen in hun voetsporen te volgen.”
Respectvol reageren
In de TED-talk vertelt Deeyah – die duidelijk de zachtheid zelve is – hoe ze moest huilen van dankbaarheid toen ze vlak voor haar vlucht naar Londen een meisje met hoofddoek ontmoette die tegen haar zei: “Ik wil je bedanken. Ik wil dat je weet dat ik weet hoe moeilijk het voor je is. Omdat jij de eerste bent. Jij stampt de sneeuw aan en dan komen wij achter je aan, we zullen je volgen. Het is zwaar voor jou, want het zal altijd jouw hoofd zijn dat op het hakblok gelegd wordt. Maar het zal ons helpen. Dank je wel, uit het diepst van mijn hart.’”
Opeens besefte Deeyah dat niet de hele wereld tegen haar was. Dat er altijd mensen zijn die je acties en intenties op waarde schatten. En dat met de hulp van Allah uiteindelijk het goede zal bovendrijven.
