‘I am Fish Head’ is een documentaire van Misha Votruba en Vaclav Dejcmar uit 2012, verteld door Peter Coyote, over de invloed van psychopaten op onze samenleving. Nu zullen de meeste mensen bij psychopaten denken aan griezelige seriemoordenaars met kettingzagen zoals we ze kennen van het witte scherm. Maar de documentairemakers willen ons duidelijk maken dat de grootste psychopaten vaak gewoon een stropdas dragen en zelfs aan de touwtjes trekken.
Geen empathie, geen geweten
Wie of wat is een psychopaat? Het kan iedereen zijn, zoals de charmante dame die vriendelijk wat woorden met u wisselde in de bus vanochtend, de groepsleerkracht van uw kind, uw grijnzende baas, of zelfs uw liefdevolle echtgenoot. De medische definitie is eenvoudig: een psychopaat is een persoon die geen empathie kent en geen geweten heeft. De meesten van ons zijn geneigd om goed te doen. Psychopaten niet. Hun impact op de maatschappij is enorm, terwijl zij nog geen één procent van de bevolking uitmaken.
Onze maatschappij is opgebouwd als een piramide. De weinige mensen aan de top bepalen de voorwaarden voor de meerderheid onderaan de piramide. Votruba en Dejcmar vroegen zich af wie deze mensen zijn. Kunnen we hen de schuld geven van de huidige crisis waarmee we geconfronteerd worden? Geleid door het Engelse gezegde a fish rots from the head down (de ontbinding van de vis begint bij de kop) gingen ze op onderzoek uit naar de typische visgeur. Ze ontdekten dat mensen aan de top veel meer op psychopaten lijken dan de rest van ons.
Charmant en aardig
De Amerikaanse arbeidspsycholoog Paul Babiak bestudeerde de profielen van tweehonderd succesvolle ondernemers en rangschikte ze door middel van de Psychopathy Checklist, een lijst die therapeuten gebruiken om persoonlijkheidsstoornissen in kaart te brengen. Uit het onderzoek kwam een opmerkelijk resultaat naar voren: vier procent van de executives konden als psychopaten worden geclassificeerd. Bij de rest van de bevolking is dat nauwelijks één procent. Babiak schreef zijn bevindingen neer in het boek Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work.
Nu is er een groot verschil met de Hollywood-psychopaat zoals wij hem ons voorstellen. Hij is intelligent en weet zijn stoornis goed te maskeren. Mensen die hoog scoren op psychopathische persoonlijkheidstrekken kunnen charmant en aardig overkomen, maar zijn tegelijkertijd erg manipulatief en misleidend. Ze gebruiken en misbruiken anderen om een vooropgezet doel te bereiken; een doel dat voornamelijk henzelf helpt. Zij zijn dan ook veelal berekenend en zelfzuchtig. Kenmerkend is ook dat het hen ontbreekt aan een moreel kompas en empathie, hetgeen hen koud en emotioneel afgevlakt maakt.
Manipulatie
Ze zijn intelligent in die mate dat zij de mens bestudeerd hebben en dat zij in staat zijn emoties na te spelen, terwijl zij zelf deze emoties niet voelen. Ze manipuleren alles en iedereen om zich heen, totdat ze krijgen wat ze willen hebben – en dat is rijkdom en macht – en daarna schakelen ze iedereen uit om te houden wat ze hebben (bereikt). Aldus bereiken zij de top van de piramide, alhoewel ze hoognodig opgesloten zouden moeten worden in een psychiatrische inrichting.
De vraag is hoe het mogelijk is dat deze mensen het zo ver kunnen schoppen. Het antwoord is dat ‘de meerderheid aan de onderkant van de piramide’ hier medeverantwoordelijk voor is. Hoogopgeleide mannen en vrouwen met psychopathische trekken worden namelijk op handen gedragen en zelfs gezien als rolmodellen. Een manager die in staat is duizenden mensen te ontslaan, wordt bijvoorbeeld geroemd en geëerd in de media.
De meeste medewerkers blijven stil
Er zijn slechts enkele roependen in de woestijn die protesteren tegen het onrecht dat hen en anderen wordt aangedaan, maar deze klokkenluiders worden via de achterdeur weggesluisd. De meeste medewerkers blijven echter stil. De psychopaat komt er niet alleen mee weg; hij wordt zelfs rijkelijk beloond met soms miljoenen euro’s voor zijn ‘verdiensten’. Behalve dat hij goed is in bezuinigen, houdt de gestoorde baas ook van ‘verdeel en heers’ om zijn schaapjes mak te houden. Dat blijft niet zonder gevolgen; volgens een onderzoek van TNO Arbeid is de slechte verhouding met de baas de oorzaak van maandelijks enkele duizenden ziekmeldingen.
Massa-ontslagen
We hoeven alleen maar te denken aan de massa-ontslagen die vallen of die worden aangekondigd in het bedrijfsleven, de bezuinigingen in het onderwijs en in de zorg, die desastreuze gevolgen hebben, en we weten dat de psychopaten de macht en de kettingzaag in handen hebben, ook in Nederland.
De psychopaat zorgt voor onrust op de werkvloer
De psychopaat komt er mee weg, omdat hij voor onrust zorgt op de werkvloer. Aan de ene kant heeft hij mooie praatjes en vallen medewerkers voor zijn charme. Aan de andere kant brandt hij zo nodig zijn medewerkers publiekelijk af, zet ze onder druk, speelt ze tegen elkaar uit, geeft ze onmogelijke opdrachten of opdrachten die hen in gewetensnood brengen. De medewerker komt in de overlevingsmodus terecht, en niemand denkt nog aan het algemeen belang. Daarbij komt nog dat de psychopaat bondgenoten of volgers heeft die ook een graantje mee willen pikken. Het gaat om de slijmjurken die we allemaal wel kennen van de eigen werkvloer. Uiteindelijk werken deze bondgenoten zichzelf een weg naar de top of vallen ze uiteindelijk ook ten prooi aan de psychopaat.
Politici raken verweven in het web
Als iedereen stil blijft zitten op zijn stoel en alleen bezig is met zijn eigen hachje, zal de mensheid ten onder gaan door psychopaten aan de top, die steeds rijker en machtiger worden. De huidige crisis is hier het beste voorbeeld van. De enigen die hier flink van profiteren zijn de bankiers en de topmanagers van grote multinationals. Hun bondgenoten zitten op het rode pluche in de Tweede Kamer. Politici beginnen wellicht als idealist, maar raken al gauw verweven in het web van psychopaten. We weten dat hen mooie beloften in het vooruitzicht worden gesteld, omdat vele (mislukte) ex-ministers op topposities in het bedrijfsleven komen te zitten.
Het tij keren
Toch, zo geven de documentairemakers aan, kunnen we het tij keren. We kunnen ons netwerk aanwenden om telkens te herhalen dat iets onrechtvaardig is, zodat anderen het mogelijk oppikken en dezelfde boodschap tegen onrecht uitdragen. Uit onderzoek blijkt dat wij in staat zijn om onze eigen vrienden en daarmee de vrienden van onze vrienden te beïnvloeden. Als enkelen in staat zijn om anderen te beïnvloeden en om ze te bemoedigen om samen te protesteren, verzwakt de greep van de psychopaat of draait hij door.
Doorbraak van moed
De enige manier om onze invloed aan te wenden is een beroep te doen op het geweten. Psychopaten ontberen empathie en geweten. Het is juist ons geweten dat voor de doorbraak van moed kan zorgen die nodig is om de mensen wakker te maken en om samen een vuist te maken. Het zal mogelijk even duren, voordat er resultaten worden bereikt, maar de tijd zal het leren. Over de tijd gesproken: in Soera Al Asr (103: 2-3) in de Koran staat:
“…De mens lijdt waarlijk verlies, behalve degenen die geloven en goede daden verrichten, die elkaar aanmoedigen tot het spreken van de waarheid en tot het uitoefenen van geduld”
De ontbinding van de vis begint bij de kop, maar de gewone man kan er voor zorgen dat de kop wordt afgehakt, zodat de rest van de vis niet wordt aangetast waardoor we de hele vis moeten weg gooien.
bron: blog.hrmexpertise.nl/, hoofdfoto: flickr.com
